بیماری بوتولیسم چیست؟ علائم، درمان و راه های پیشگیری

بوتولیسم یا Botulism یک بیماری نادر اما بسیار خطرناک است که در اثر سمی به وجود می‌آید که به اعصاب بدن حمله می‌کند. این بیماری می‌تواند باعث مشکلات تنفسی، فلج عضلانی و حتی مرگ شود.

این سم توسط باکتری‌ای به نام کلستریدیوم بوتولینوم تولید می‌شود. در مواردی، باکتری‌های دیگری مانند کلستریدیوم بوتیریوم و کلستریدیوم باراتی نیز ممکن است این سم را بسازند. این باکتری‌ها قادرند در مواد غذایی، زخم‌ها یا روده نوزادان سم تولید کنند.

باکتری‌هایی که عامل تولید سم بوتولینوم هستند، به‌طور طبیعی در محیط وجود دارند؛ با این حال، به‌ندرت باعث بیماری در انسان می‌شوند. این باکتری‌ها هاگ‌هایی تولید می‌کنند که همانند یک پوشش محافظ، به آن‌ها قابلیت بقا در شرایط سخت محیطی را می‌دهد.

در حالت عادی، هاگ‌ها حتی اگر خورده شوند، موجب بیماری نمی‌شوند. اما تحت شرایط خاصی، این هاگ‌ها فعال می‌شوند، رشد می‌کنند و یکی از کشنده‌ترین سموم شناخته‌شده را تولید می‌کنند.

شرایط لازم برای رشد هاگ‌ها و تولید سم عبارتند از:

برای مثال، اگر غذاهای کنسروی، تخمیری یا نگهداری‌شده در خانه به‌درستی فرآوری نشوند، ممکن است محیطی مناسب برای رشد هاگ‌ها و تولید سم بوتولینوم فراهم کنند. مصرف این نوع غذاها، در صورت عدم دریافت سریع‌تر مراقبت پزشکی، می‌تواند باعث بیماری شدید یا حتی مرگ شود.

هاگ‌های کلستریدیوم بوتولینوم نسبت به حرارت مقاوم‌اند و در محیط به‌طور گسترده‌ای وجود دارند. این هاگ‌ها در نبود اکسیژن فعال می‌شوند، رشد می‌کنند و سم تولید می‌کنند. تا کنون ۷ نوع مختلف از سم بوتولینوم شناسایی شده است (از A تا G).

چهار نوع از آن‌ها شامل (A و B و E و در موارد نادر F) در انسان ایجاد بیماری می‌کنند. در حالی که انواع D, C و G عامل بیماری در سایر پستانداران، پرندگان و ماهی‌ها هستند.

بوتولیسم غذایی یکی از خطرناک‌ترین شکل‌های این بیماری است که گرچه نادر است، اما در صورت بی‌توجهی می‌تواند مرگبار باشد. این نوع از مسمومیت با بوتولیسم معمولا به دلیل مصرف غذاهای آلوده‌ای رخ می‌دهد که حاوی نوروتوکسین‌های قوی هستند.

این نوروتوکسین‌ها توسط باکتری در غذاهای فرآوری‌شده نامناسب ساخته می‌شوند. برخلاف برخی بیماری‌ها، بوتولیسم قابل انتقال از فرد به فرد نیست.

در بیشتر موارد، سم بوتولینوم پس از رشد باکتری در غذاهای آلوده تشکیل می‌شود. البته این بیماری می‌تواند در حاصل عفونت‌های روده‌ای (به‌ویژه در نوزادان)، زخم‌های آلوده یا استنشاق سم نیز بروز کند.

چون این سم به‌طور مستقیم روی اعصاب اثر می‌گذارد، بیماری بوتولیسم با علائم عصبی و حرکتی مشخص می‌شود. شکل شایع این علائم، فلج عضلات به‌صورت نزولی و شل است که ممکن است به نارسایی تنفسی منجر شود.

در مراحل بعدی، ضعف ممکن است به ناحیه گردن و بازوها سرایت کند و سپس عضلات تنفسی و پایین‌تنه را درگیر کند.
نکته مهم اینکه تب و از دست‌دادن هوشیاری، از علائم بوتولیسم نیستند.

علائم بیماری نه به‌دلیل حضور مستقیم باکتری، بلکه به‌علت وجود سم تولیدشده در بدن ظاهر می‌شوند. علائم معمولا بین ۱۲ تا ۳۶ ساعت پس از تماس با سم آغاز می‌شوند، اما در برخی موارد ممکن است بین ۴ ساعت تا ۸ روز نیز طول بکشد.

با وجود نادر بودن بیماری، در صورت عدم درمان سریع‌تر (شامل تجویز آنتی‌توکسین و مراقبت‌های تنفسی) نرخ مرگ‌ومیر بالایی دارد و در ۵ تا ۱۰ درصد از موارد می‌تواند کشنده باشد.

مسمومیت با بوتولیسم معمولا از طریق مصرف غذاهای آلوده رخ می‌دهد، اما اشکال دیگری از انتقال نیز وجود دارد. عامل بیماری‌زا، باکتری Clostridium botulinum، یک میکروارگانیسم بی‌هوازی است، به این معنا که تنها در محیط‌های فاقد اکسیژن می‌تواند رشد کند.

وقتی این باکتری پیش از مصرف غذا رشد کند و سم بوتولینوم را در آن تولید کند، احتمال ابتلا به Botulism بیشتر شدن می‌یابد. هاگ‌های این باکتری به‌طور گسترده‌ای در محیط طبیعی مانند خاک، رودخانه و آب دریا پراکنده‌اند.

شرایط مناسب برای رشد باکتری و تولید سم شامل موارد زیر است:

این شرایط اغلب در غذاهای خانگی فرآوری‌شده به‌درستی دیده می‌شوند؛ مثل کنسروهای خانگی، ترشی‌ها یا بطری‌های دست‌ساز. در برآیند، مسمومیت با کنسرو خانگی یکی از رایج‌ترین موارد ابتلا به بوتولیسم غذایی در سطح جهان است.

نکته مهم این است که کلستریدیوم بوتولینوم نمی‌تواند در محیط‌های اسیدی (با pH کمتر از 4.6) رشد کند. با این حال، اسیدی بودن غذا نمی‌تواند سم از پیش تولید شده را غیرفعال کند. برای جلوگیری از رشد این باکتری و تولید سم، ترکیبی از موارد زیر ضروری است:

سم بوتولینوم در انواع مختلفی از غذاها دیده شده است، مانند:

نوع غذای آلوده ممکن است در کشورها و فرهنگ‌های مختلف متفاوت باشد و به روش‌های سنتی نگهداری غذا مرتبط باشد. حتی گاهی غذاهای فرآوری‌شده صنعتی نیز درگیر این نوع مسمومیت غذایی می‌شوند.

نکته‌ی مهم دیگر این است که اگرچه هاگ‌هایC. botulinum  به گرما مقاوم‌اند، اما سم تولید شده با حرارت از بین می‌رود. جوشاندن غذا تا دمای بالای ۸۵ درجه سانتی‌گراد به مدت حداقل ۵ دقیقه، می‌تواند سم را غیرفعال کند.

در موارد مشکوک به بوتولیسم، نمونه غذا باید سریع‌ترا جمع‌آوری، مهر و موم، و برای آزمایش ارسال شود تا از شیوع بیشتر بیماری جلوگیری شود.

بیماری بوتولیسم (Botulism) بسته به مسیر ورود سم بوتولینوم به بدن، می‌تواند به اشکال مختلفی بروز کند. در ادامه، انواع شناخته‌شده این بیماری شرح داده می‌شود.

این نوع از بوتولیسم، معمولا در نوزادان زیر ۶ ماه دیده می‌شود. برخلاف بوتولیسم غذایی که در اثر مصرف سمِ از پیش‌ساخته‌شده رخ می‌دهد، در بوتولیسم نوزاد، نوزاد هاگ باکتری Clostridium botulinum را می‌بلعد. این هاگ‌ها در روده نوزاد رشد کرده، باکتری را تشکیل می‌دهند و سپس سم نوروتوکسیک را ترشح می‌کنند.

در بزرگسالان و کودکان بالای ۶ ماه، سیستم ایمنی و دفاعی روده به‌حدی رسیده که مانع از رشد این هاگ‌ها می‌شود، اما در نوزادان چنین نیست.

یکی از منابع احتمالی آلودگی، عسل آلوده به هاگ باکتری است. به همین دلیل توصیه می‌شود به نوزادان زیر ۱۲ ماه به هیچ عنوان عسل داده نشود.

این نوع نادر از بیماری زمانی رخ می‌دهد که هاگ باکتری از طریق زخم باز وارد بدن شود و در محیط بی‌هوازی زخم ابتدا به رشد و تولید سم کند.
علائم آن مشابه بوتولیسم غذایی است، ولی ممکن است تا ۲ هفته طول بکشد تا ظاهر شوند.

این نوع بسیار نادر است و به‌صورت طبیعی اتفاق نمی‌افتد. اغلب در شرایط خاص مانند حوادث صنعتی یا موارد عمدی (مثلا بیوتروریسم) مشاهده می‌شود که سم بوتولینوم به‌صورت ذرات معلق (آئروسل) در هوا پخش می‌شود.

این نوع نادر ممکن است بر اثر تزریق بیش از حد سم بوتولینوم در درمان‌های پزشکی یا زیبایی اتفاق بیفتد؛ مثلا در درمان میگرن یا کم شدن چین‌وچروک. اگرچه تزریق بوتاکس در دوز مناسب ایمن است، اما استفاده نادرست از آن ممکن است باعث مسمومیت شود.

بوتولیسم ناشی از آب آشامیدنی (در اثر نوشیدن آب حاوی سم از پیش ساخته شده) بسیار نادر است و به دلیل روش‌های متداول تصفیه، احتمال بروز آن بسیار کم است.
در ادامه مواردی از بوتولیسم با منشأ ناشناخته در بزرگسالان گزارش شده که هیچ منبع غذایی یا زخم مشخصی برای آن شناسایی نشده است.

تشخیص بیماری بوتولیسم معمولا مطابق علائم بالینی و شرح حال بیمار انجام می‌شود. پس از آن، برای تأیید قطعی، از آزمایش‌های تخصصی کمک گرفته می‌شود.

روش‌های تشخیص:

علائم بیماری ممکن است با سکته مغزی، سندرم گیلن‌باره یا میاستنی گراویس اشتباه گرفته شود.

پیشگیری از بوتولیسم بویژه نوع غذایی آن، مفصلا وابسته به رعایت اصول ایمنی در فرآوری و نگهداری غذاست.

راهکارهای کلیدی:

با وجود اینکه بیماری بوتولیسم نادر است، اما به دلیل شدت و خطر بالقوه‌اش برای سلامت عمومی، هر مورد از آن به‌عنوان یک وضعیت اضطراری بهداشتی در نظر گرفته می‌شود.
سازمان جهانی بهداشت (World Health Organization – WHO) به‌صورت جدی در شناسایی و کنترل شیوع این بیماری نقش‌آفرینی می‌کند.

اقدامات کلیدی WHO:

بوتولیسم (Botulism) یک بیماری نادر ولی بسیار جدی است که با رعایت اصول ساده در فرآوری و نگهداری مواد غذایی می‌توان از آن پیشگیری کرد.
هرگونه علائم عصبی پس از مصرف کنسرو یا غذاهای خانگی نیاز به مراجعه فوری به مراکز درمانی دارد.
آگاهی، تشخیص سریع‌تر و دسترسی به درمان مناسب، کلید نزول خطرات این بیماری است.

نوشته بیماری بوتولیسم چیست؟ علائم، درمان و راه‌های پیشگیری اولین بار در عصرعلم پدیدار شد.